Zarządzanie Ryzykiem, Risk Management, Ryzyko, Analiza Ryzyka Rozliczamy z przyszłości

Od 1 lipca 2011 r. Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych podzielił się na dwie odrębne spółki: KDPW_CCP , która zajmie się prowadzeniem rozliczeń transakcji zawieranych m.in. na giełdzie oraz KDPW , która będzie prowadzić centralny depozyt papierów wartościowych i obsługę kont depozytowych (rachunków, na których są zapisywane papiery wartościowe).

Głównym zadaniem izby rozliczeniowej jest dbanie o to, aby zawarte na rynkach transakcje zostały zrealizowane - kupujący papiery wartościowe otrzymał je na swój rachunek, a sprzedający dostał za nie odpowiedni ekwiwalent w pieniądzu.
Do tego celu KDPW_CCP będzie wykorzystywać nowoczesny model zarządzania ryzykiem oparty na metodologii SPAN. Spółka została też wyposażona w kapitał własny w wysokości 100 mln zł, który w razie wystąpienia na rynku turbulencji będzie mógł być wykorzystany do wsparcia płynności rozliczeń.
W ten sposób, poprzez wydzielenie funkcji związanych z rozliczaniem transakcji, systemem zarządzania ryzykiem i administrowaniem zabezpieczeniami - rozdzielono działania o różnym poziomie ryzyka na dwa odrębne podmioty prawne. Znacznie zmniejsza to ogólne ryzyko i dostosowuje infrastrukturę polskiego rynku kapitałowego do światowych standardów.
W Europie środkowo-wschodniej to trzecie tego typu rozwiązanie (centralny kontrpartner) - po izbach rozliczeniowych w Austrii i na Węgrzech. Trzeba jednak pamiętać, że pod względem wartości obrotów na rynku kasowym Warszawa jest rynkiem większym od Wiednia i Budapesztu liczonych łącznie, a przewaga polskiego rynku kontraktów terminowych jest pięciokrotna.
Nic więc dziwnego, że bezpieczeństwo transakcji sięgających miliardów złotych dziennie to jeden z priorytetów warszawskiej GPW.

(opr. aw)
 

EKSPERT O RYZYKU TRANSAKCJI NA GWP

dr Iwona Sroka, prezes zarządu KDPW_CCP

KDPW_CCP pozwoli na systemowe obniżenie ryzyka

Głównym zadaniem izb rozliczeniowych jest prowadzenie rozliczeń transakcji z zastosowaniem mechanizmów, które pozwalają na systemowe obniżenie ryzyka niewywiązania się stron z zobowiązań wynikających z zawartych transakcji. Na polskim rynku zadania te pełni izba KDPW_CCP, utworzona 1 lipca 2011 r. przez Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych.
Jednym z kluczowych projektów Strategii KDPW ma lata 2010-2013 było utworzenie izby rozliczeniowej w oparciu o powszechnie stosowany na świecie model centralnego kontrpartnera – CCP (ang. central counter party). Wydzielenie ze struktur Krajowego Depozytu izby KDPW_CCP ma na celu zwiększenie atrakcyjności polskiego rynku kapitałowego, a w szczególności jego postrzeganie przez zagraniczne instytucje finansowe. Standardem funkcjonującym na rozwiniętych rynkach finansowych na świecie jest izba rozliczeniowa typu CCP dysponująca odpowiednim kapitałem własnym oraz rozpoznawalnym systemem zarządzania ryzkiem. Takie atuty posiada KDPW_CCP, która wyposażona została w kapitał własny w wysokości 100 mln zł oraz stosuje powszechnie znaną i wykorzystywaną do zarządzania ryzykiem metodologię SPAN®. Wszystko to podnosi atrakcyjność i wpływa na poczucie bezpieczeństwa uczestników rynku.

Pierwszym krokiem do utworzenia pełnej izby rozliczeniowej było powołanie do życia w maju 2010 r. instytucji Gwaranta Rozliczeń – spółki KDPW_CLEARPOOL, której zadaniem było gwarantowanie kapitałem własnym (w wysokości 60 mln zł) systemu wspierania płynności rozliczeń. Już ten krok został pozytywnie oceniony przez zagranicznych i krajowych inwestorów oraz doprowadził do podniesienia oceny Krajowego Depozytu w międzynarodowych ratingach.

Nowy system zarządzania ryzykiem

Izba rozliczeniowa KDPW_CCP prowadzi działalność z zakresu obsługi rozliczeń transakcji rynku kasowego i instrumentów pochodnych, zawieranych na rynku regulowanym i w alternatywnym systemie obrotu, a także projekty związane z możliwością dokonywania rozliczeń transakcji innych niż zawierane w obrocie zorganizowanym (np. rynek OTC). Ponadto izba KDPW_CCP zarządza ryzykiem rozliczeniowym. Wraz z rozpoczęciem działalności operacyjnej nastąpiło wdrożenie nowego systemu gwarantowania rozliczeń, Wprowadzony został model, w którym większe znaczenie mają zabezpieczenia zindywidualizowane (depozyty zabezpieczające), niż środki wspólne (fundusz rozliczeniowy). Dodatkowo wprowadzone zostało jednolite podejście do zarządzania ryzykiem w ramach rynków należących do tego samego kompleksu giełdowego. Nowy system oparty został o rozwiązania stosowane w innych instytucjach oferujących gwarancje rozrachunku transakcji, w szczególności o metodologię SPAN®.

Metodologia SPAN

Metodologia SPAN® (Standard Portfolio Analysis of Risk) umożliwia szacowanie ryzyka zarówno dla transakcji z rynku kasowego, jak i terminowego oraz wyznaczanie na ich bazie wpłat do funduszu rozliczeniowego. Została zaprojektowana, a następnie w 1988 r. wprowadzona przez Chicago Mercantile Exchange Inc (CME). Od tamtego czasu metodologia ta jest nieustannie rozwijana, dążąc do maksymalizacji i aktualności zakresu podlegającego analizie ryzyka. Metodologia SPAN® wykorzystywana jest jako narzędzie do obliczania wymagań depozytowych przez większość instytucji oferujących rozliczenia instrumentów pochodnych na świecie. W Europie, w bardzo zbliżonej formie do docelowego rozwiązania zaprojektowanego przez KDPW_CCP, metodologia funkcjonuje w systemie zarządzania ryzykiem LCH.Clearnet.
Metodologia SPAN® wykorzystywana jest na wszystkich rynkach terminowych w Ameryce Północnej, a ponadto w Tokio, Osace, Singapurze, Hongkongu, Sydney - łącznie na ponad 50 rynkach na całym świecie – na giełdach lub w izbach rozliczeniowych, w zależności od przyjętego modelu oferowania usług gwarancyjnych.

Metodologia SPAN®, poprzez kompletny opis ryzyka, umożliwia znacznie bardziej precyzyjny pomiar ryzyka, niż stosowana wcześniej metoda scenariuszowa, co podniosło znacząco poziom bezpieczeństwa oraz uatrakcyjniło inwestorom i Uczestnikom KDPW_CCP prowadzenie działalności na polskim rynku. Istotną zaletą wprowadzenia pełnej metodologii SPAN® jest doprowadzenie do większej transparentności polskiego rynku z punktu widzenia stosowanych metod zarządzania ryzykiem, gdyż dla dużych inwestorów zagranicznych metodologia SPAN® jest rozpoznawalnym standardem.

Równocześnie ze zmianą metodologii obliczania depozytów zabezpieczających oraz funduszu rozliczeniowego podjęto decyzję o zmianie struktury wpłat do systemu gwarantowania rozliczeń. Zmiana ta polega na przeniesieniu ciężaru środków z funduszy
o charakterze solidarnym na zindywidualizowane depozyty zabezpieczające, które nie podlegają uruchomieniu w przypadku niewypłacalności innego Uczestnika systemu. Główną korzyścią wprowadzanych zmian jest gwarancja nienaruszalności środków zgromadzonych w depozytach zabezpieczających.

Ze względu na szeroki katalog instrumentów, dla których możliwe jest wykorzystanie metodologii SPAN® do pomiaru ryzyka i określenia wysokości wymaganych zabezpieczeń, wprowadzenie tej metodologii będzie efektywnie wspierało rozwój rynków oraz nowych instrumentów, które będą rozliczane przez KDPW_CCP.

W systemie zarządzania ryzykiem uruchomionym wraz z rozpoczęciem działalności operacyjnej przez KDPW_CCP, występują dwa podstawowe poziomy gwarantowania jednolite dla rynku kasowego i terminowego: zindywidualizowane depozyty zabezpieczające wraz z mechanizmem wyrównania do rynku oraz solidarny fundusz rozliczeniowy.

Struktura nowowprowadzanego systemu gwarantowania rozliczeń, a w szczególności kolejność środków uruchamianych w przypadku niewypłacalności Uczestnika, przedstawia się następująco:
1. Należności Uczestnika niewypłacalnego
2. Depozyty zabezpieczające wniesione przez Uczestnika niewypłacalnego
3. Wpłaty podstawowe do Funduszy Uczestnika niewypłacalnego
4. Wpłaty podstawowe do Funduszy pozostałych Uczestników
5. 50% maksymalnych wpłat dodatkowych pozostałych Uczestników (łączna wysokość wpłat dodatkowych ograniczona jest do poziomu 110% wysokości wpłat podstawowych)
6. 20 mln zł z kapitałów własnych KDPW_CCP
(dalsze kroki podejmowane zgodnie z decyzjami Zarządu KDPW_CCP)
7. 50% maksymalnych wpłat dodatkowych pozostałych Uczestników
8. Pozostała część środków z kapitałów własnych KDPW_CCP (do 80 mln zł).

W poprzednim systemie, depozyty zabezpieczające funkcjonowały tylko na rynku instrumentów pochodnych, w nowym stosowane są również dla tych transakcji z rynku kasowego, które objęte są gwarancjami rozrachunku.

Wprowadzenie wymagań depozytowych dla instrumentów rynku kasowego jest zmianą
o zasadniczym znaczeniu, która pozwala na wyznaczenie innego niż dotychczasowe przeznaczenia dla funduszu rozliczeniowego. Do tej pory, ze względu na brak instytucji depozytów zabezpieczających dla rynku kasowego, to właśnie fundusz rozliczeniowy gromadził „pierwsze” zasoby, które mogłyby zostać wykorzystane solidarnie w przypadku niewypłacalności Uczestnika rozliczającego.

We wcześniejszych rozwiązaniach brak było, oprócz ewentualnych należności Uczestnika niewypłacalnego, elementu systemu pozwalającego na gromadzenie zabezpieczeń transakcji rynku kasowego w zindywidualizowanej formie, zwiększającej prawdopodobieństwo rozwiązania problemu bez angażowania środków pozostałych Uczestników.

Według założeń nowego systemu zarządzania ryzykiem, zasadniczy ciężar zabezpieczeń transakcji zawieranych na rynkach terminowym i kasowym, został przeniesiony na depozyty zabezpieczające wnoszone przez poszczególnych Uczestników rozliczających, które będą mogły być wykorzystane wyłącznie w wypadku niewypłacalności Uczestnika, który je wniósł.

Celem depozytów zabezpieczających jest zabezpieczenie ryzyka w zdefiniowanym horyzoncie czasowym przy założeniu realizacji normalnych warunków rynkowych (w praktyce „normalne” warunki rynkowe definiowane są za pomocą parametrów ryzyka obliczonych ze znaczącą wartością współczynnika ufności). Narzędziem wspomagającym dla depozytów zabezpieczających na rynku kasowym jest mechanizm wyrównania do rynku, który umożliwia redukcję ryzyka do horyzontu 1-dniowego. W przypadku ekstremalnych, jednak możliwych zmian na rynku, wartość środków zgromadzonych w depozytach zabezpieczających może okazać się niewystarczająca. To dodatkowe ryzyko, obliczone jako różnica pomiędzy ryzykiem (depozytami) obliczonym za pomocą stress-testowych parametrów, a ryzykiem (depozytami) obliczonymi dla warunków „normalnych” i zdefiniowane jako ryzyko niepokryte, jest zabezpieczone środkami zgromadzonymi w funduszu rozliczeniowym. Przy takiej konstrukcji fundusz rozliczeniowy zabezpiecza wyłącznie to ryzyko, które nie jest zabezpieczone wniesionymi przez Uczestników depozytami zabezpieczającymi wraz z wyrównaniem do rynku.

Fundusz rozliczeniowy, razem z innymi elementami systemu gwarantowania (depozyty zabezpieczające, wyrównanie do rynku), ma za zadanie zgromadzić wystarczającą wartość środków do utrzymania bezpieczeństwa rozliczeń nawet w przypadku niewypłacalności największego Uczestnika rozliczającego, zdefiniowanego jako Uczestnika posiadającego największą wartość ryzyka niepokrytego (uncovered risk) w ekstremalnych warunkach rynkowych. Za warunki ekstremalne uważane są takie warunki, których prawdopodobieństwo wystąpienia jest niewielkie, ale których nie można wykluczyć.

Uczestnik rozliczający może stać się niewypłacalny w związku z pozycjami własnymi lub wszystkimi pozycjami, za których rozliczenie odpowiada, w związku z tym dodatkowo oblicza się wartości ryzyka niepokrytego w podziale na wymienione kategorie. Całkowite ryzyko niepokryte Uczestnika rozliczającego zawierającego transakcje na rynku kasowym
i terminowym, których rozliczenie następuje w KDPW_CCP w ramach jednego kompleksu, jest sumą ryzyka niepokrytego obliczonego dla obydwu rynków.

W sytuacji, gdy pomiędzy kolejnymi aktualizacjami funduszu rozliczeniowego wielkość ryzyka niepokrytego danego Uczestnika rozliczającego będzie wyższa od aktualnej wielkości funduszu rozliczeniowego, KDPW_CCP będzie dokonywał wezwania Uczestnika do wniesienia depozytu dodatkowego, będącego elementem wspomagającym system zarządzania ryzykiem.

Różnice pomiędzy metodologią SPAN® a wcześniej stosowaną metodą scenariuszową

Nowa metodologia zakłada całkowicie odmienne w porównaniu do dotychczasowego podejście do rynku kasowego. Wcześniej na rynku kasowym nie było bowiem depozytów zabezpieczających, a funkcjonował jedynie fundusz rozliczeniowy, dlatego trudno tu o porównanie, bo wprowadzono zupełnie nowe rozwiązania.

Inaczej w przypadku rynku terminowego - tu metodologia SPAN® oferuje szereg zmian pozwalających dokładniej szacować ryzyko portfela. W szczególności dotyczy to portfeli, w których znajdują się różne instrumenty, a dany klient stosuje zaawansowane strategie. W takich sytuacjach depozyt zabezpieczający obliczony według metodologii SPAN® z reguły jest niższy, niż w przypadku metody scenariuszowej z uwagi na uwzględnianie spreadów wewnątrz- i między klasowych, uznanie długich pozycji w opcjach jako zabezpieczenie bez stosowania jak dotychczas haircut’ów. Dodatkowo metodologia SPAN® pozwala na pobranie odpowiednio wyższego zabezpieczenia dla portfeli, których ryzyko w metodzie scenariuszowej było niedoszacowanie. Przykładem mogą być tutaj pozycje przeciwstawne w kontraktach terminowych o różnych terminach wykonania. W metodzie scenariuszowej w ekstremalnym przypadku depozyt w ogóle nie był pobierany, a w przypadku metodologii SPAN® takie ryzyko zawsze jest odpowiednio oszacowane. Generalnie obie metody, biorąc pod uwagę sumę wszystkich portfeli uczestnika, dają podobne wyniki, co jest konsekwencją olbrzymiej przewagi kontraktów terminowych na WIG20 nad innymi instrumentami. Jednak dla pojedynczych portfeli różnice mogę być znaczące.

Rozwiązanie z potencjałem

Ze względu na szeroki katalog instrumentów, dla których możliwe jest wykorzystanie metodologii SPAN® do pomiaru ryzyka i określenia wysokości wymaganych zabezpieczeń, jej wprowadzenie będzie efektywnie wspierało rozwój rynków oraz nowych instrumentów, które będą rozliczane przez KDPW_CCP. Dzięki możliwości zastosowania uniwersalnych narzędzi do oceny ryzyka różnego rodzaju instrumentów giełdowych, procesy rozliczeń transakcji oraz zarządzania ryzykiem dla tych instrumentów będą prowadzone w jednolity sposób, nie wymagający żadnych zmian (aplikacje, oprogramowanie) po stronie Uczestników rynku.